Olimpiada qalibləri ali məktəblərə imtahansız qəbul olunacaqlar
Bürclər - 6 İYUN
İyirmi səkkiz il sonra Naxçıvanda
İTV-də yeni təyinat

Məşğulluq niyə leqallaşmır?

Məşğulluq niyə leqallaşmır?
Bölmə :
Sosial-İqtisadi
Yayım tarixi :
30/8/2016 [11:31]
Baxılıb :
747 dəfə

Əmək müqavilələrinin elektronlaşdırılması ilə bağlı qərarın icraya başlamasından 2 il ötür. Hələ başlanğıcda gözləntilər vardı ki, yeni mexanizm əmək bazarında qeyri-rəsmi məşğulluğun leqallaşmasına töhfə verəcək, müqaviləsiz işçi çalışdıran sahibkarlarda qeyri-formal əmək münasibətlərindən qaçmağa məsuliyyət yaradacaq. Amma ötən dövrün nəticələri göstərir ki, müqavilə ilə çalışanların sayında artım baş verməyib, əksinə, azalma qeydə alınıb.

Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumata görə, 2016-cı ilin əvvəlinə ölkə üzrə məşğul olan işçi qüvvəsinin cəmi 32 faizi əmək müqaviləsi əsasında çalışıb. Bu kateqoriyadan olan işçilərin sayı 1,496 milyon nəfər olub. Halbuki 2013-2014-cü illərin yekunlarına görə, həmin göstərici 1,520 milyon nəfər olmuşdu. Göründüyü kimi, elektron müqavilə mexanizminin tətbiqi dövründə əmək müqaviləsi ilə çalışanların sayında 24 min nəfər (1,6%) azalma qeydə alınıb. Əvvəlki illə müqayisə etsək, 2015-ci ildə rəsmi əmək müqaviləsi ilə çalışanların sayı ən çox emal sənayesində və tikinti sektorunda azalıb. Emal sənayesi üzrə azalma 9,3 min nəfər (9%) olub və bu sektorda çalışan muzdlu işçilərin sayı 93,6 min nəfərə enib. Tikintidə azalma 15,5 min nəfər (14,3%) olub və sektorda çalışan muzdlu işçilərin sayı 92,7 min nəfərə düşüb. İl ərzində emal sənayesində məşğul olan 230 min nəfərdən 40 faizi, tikinti sektorunda məşğul olan 230 min nəfərdən 28 faizi, ticarət sektorunda çalışan 695 min nəfərdən 41 faizi əmək müqaviləsi əsasında çalışan işçilər olub.

Azərbaycandan fərqli olaraq inkişaf etmiş ölkələrdə işçi qüvvəsinin ən azı 90 faizi, bir sıra keçid ölkələrində isə 80-85 faizi rəsmi işəgötürənlə imzalanan əmək müqavilələri əsasında fəaliyyət göstərir. İnkişaf etmiş ölkələrdə özünüməşğul əhalinin payı 7-8 faizə, işəgötürənlərin xüsusi çəkisi isə 6-7 faizə çatır. Müqaviləsiz çalışanların payının yüksək olduğu ölkələr inkişaf etməkdə olan və geridə qalmış ölkələrdir. Məsələn, qeyri-rəsmi fəaliyyət göstərən işçi qüvvəsinin ümumi məşğulluqda payı Latın Amerikası ölkələrində 55 faiz, Afrika ölkələrində 80 faiz ətrafında, Asiya ölkələrində isə 45-85 faiz intervalındadır.

Dünyada muzdlu işçilər kateqoriyasına işəgötürənlə əmək müqaviləsi bağlayan işçi qüvvəsi aid edilir. Oxşar yanaşma Azərbaycanda da tətbiq olunur. Milli qanunvericiliyə görə, yazılı əmək müqavilələri vasitəsilə əmək şəraitini, vəzifə və öhdəlikilərini dəqiqləşdirən işçilər muzdlu işçilər adlandırılır. Bu kateqoriyaya daxil olmayan məşğul əhali isə işəgötürənlər və özünüməşğul əhali hesab edilir. Dünya təcrübəsində özünüməşğul işçi qüvvəsi həm də qeyri-rəsmi məşğul əhali adlandırılır. Çünki özünüməşğulluq rəsmi qeydiyyata alınmır, onların vergi orqanları və sosial müdafiə fondları qarşısında vergi öhdəliklərləri yaranmır.

Nazirlər Kabinetinin 2014-cü ilin iyununda qəbul elədiyi 183 saylı qərar əmək müqavilələrinin elektronlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu qaydalara əsasən, müqavilənin bağlanması, onlara dəyişiklik edilməsi (yaxud xitam verilməsi) elektron qaydada elektron informasiya sistemində qeydiyyata alınmalıdır. Hər bir işəgötürən əmək şəraiti şərtləri və məlumatları əsasında əmək müqaviləsinin bildirişini elektron informasiya sisteminə daxil etməyə öhdəlik daşıyır. İnzibati Xətalar Məcəlləsinə görə, qanunvericiliyin tələblərinə uyğun əmək müqaviləsi qüvvəyə minmədən işçi çalışdıran işəgötürənlər üçün sərt cəzalar var. Məsələn, hüquqi şəxslər 20-25 min manat intervalında cərimə edilə bilər. Vergi Məcəlləsinin 58-ci maddəsinə görə də sahibkarlar muzdlu işçiləri əmək qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun olaraq müqavilə bağlamadan əmək fəaliyyətinə cəlb etdikdə müqaviləsiz çalışdırılan hər bir işçi üçün 1000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.


Göründüyü kimi, ağır sanksiyalar, əmək müqavilələrinin elektronlaşdırılması ilə bağlı yeni mexanizm işçi qüvvəsinin leqal çalışmasına heç bir töhfə verməyib. Qeyri-formal məşğulluq gizli iqtisadiyyatın yaratdığı fenomendir. Ona görə məhz kölgə iqtisadiyyatının sərhədləri daraldılmalıdır. Sahibkarlar kölgə iqtisadiyyatına yalnız işçi qüvvəsinə görə vergi və xərclərdən yayınmaq üçün üstünlük vermirlər. Səbəb həm də odur ki, onlar dövriyyəni gizlətməklə ƏDV-dən və digər dövriyyə vergilərindən, gəlirlərini gizlətməklə mənfəət vergisindən yayına bilirlər. Gizli iqtisadiyyatda çalışan biznesin dövriyyə və mənfəət vergilərindən yayındırdıqları hesabına real qazancları qeyri-rəsmi məşğulluğa görə qazanclarından daha böyükdür. Ona görə problemin əsas səbəbinin üzərinə getmədən məsələnin çözümü yoxdur.


Vergi qanunvericiliyi biznesin dövriyyə və mənfəət vergilərindən yayınması üçün mükəmməl mexanizmlərin tətbiqinə tam nail olsa, gizli işçi qüvvəsini leqallaşdırmaq indikindən daha asan olacaq. Əlavə olaraq Əmək Müfəttişliyinin qanundakı sanksiyalardan effektiv istifadə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə xüsusi diqqət ayırmasına ehtiyac var. Bu qurum üzərində media və vətəndaş cəmiyyətinin müntəzəm nəzarəti olduqca önəmlidir.

Amma şübhəsiz ki, bu problemin yaranmasında sahibkarların muzdlu işçilərə zəruri sosial zəmanətlər (məzuniyyət, istirahət, sosial risklərə görə müavinətlər, pensiya hüququnun təmin olunması) verilməsini özləri üçün izafi öhdəlik və ağır yük hesab etməsi də mühüm rol oynayır. Bu səbəbdən onlar imkan düşdükdə əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirməkdən yayınmağa üstünlük verirlər.


Yeri gəlmişkən, dünyada əmək müqavilələrinin bağlanmasını təşviq etməklə bağlı müxtəlif yanaşmalar var. Məsələn, türkiyəli mütəxəssislər hesab edir ki, rəsmi sektorun qeydiyyatsız məşğulluğa üz tutması bəzi hallarda sahibkarların kredit ehtiyaclarının qarşılanmaması ilə bağlı olur. Türkiyə sənayesində 200 mindən artıq kiçik və orta sahibkarlıq subyekti var. Ölkədə sənaye istehsalının 90 faizə, sənayedə məşğulluğun isə 55 faizə qədəri həmin subyektlərin hesabına təmin edildiyi halda sənaye sektoruna yönəldilən kreditlərin heç 10 faizi də onlara çatmır. Zəruri maliyyə ehtiyaclarını qarşılaya bilməyən kiçik firmalar bir çox hallarda alternativ yol olaraq sosial öhdəliklərdən yayınmaqla xərclərə qənaət etməyə can atır. Ötən əsrin 90-cı illərinin sonlarında Türkiyədə leqal məşğulluğun payı 40 faizdən az idisə, hazırda 55 faizə yaxınlaşır. Türkiyə hökuməti 2006-cı ildən etibarən “Qeydiyyatsız məşğulluqla mübarizə layihəsi” icra edir.



Fransanın da bu sahədə maraqlı təcrübəsi var. Əvvəla, bu ölkədə qeyri-rəsmi məşğulluqla mübarizə üzrə nazirliklərarası daimi büro fəaliyyət göstərir. Qanunvericiliyə görə, bütün sahibkarlar boş iş yerinə işçi götürmək üçün öncədən elan verməlidirlər. Həmin elanın dövlət məşğulluq orqanına göndərilməsi məcburidir. Əgər hər hansı işəgötürən elansız işçi qəbul edərsə və həmin faktı rəsmi qurumlar aşkarlayarsa, bu, qeyri-rəsmi məşğulluqdan istifadənin yoxlanılması üçün dəlil ola bilər. Fransada əmək müqaviləsiz çalışdırmaya görə sahibkarlara qarşı çox sərt cəzalar var. Pul cəriməsinin məbləği 15-100 min avro intervalında dəyişir. Qanunvericilik müəssisənin bağlanması, məhsulların müəssisədən alınaraq hərraca çıxarılması, müəssisənin müəyyən müddətə tenderlərə qatılmasına qadağa qoyulması, sahibkarın həbsi kimi sərt cəzalara da imkan verir.

Almaniyada isə hələ 60 il öncə (1957-ci il) “Qeydiyyatsız məşğulluqla mübarizəyə dair” qanun qəbul edilib və həmin qanunda qeyri-rəsmi muzdlu məşğulluğu aradan qaldırmaq üçün cəza tədbirləri əks olunub. 1999-cu ildə ölkədə qeydiyyatsız məşğulluqla mübarizə məqsədi ilə vergi islahatları aparılıb, həmin islahatlar çərçivəsində gəlir vergisinin dərəcələri azaldılıb, gəlir vergisindən azadolmaların əhatə dairəsi genişləndirilib. Bunun ardınca qəbul olunan başqa bir qanun – “Özünüməşğulluğun təşviqinə dair” qanun vasitəsilə muzdlu işçilərin və özünüməşğulluların statusunu təyin etmək üçün meyarlar müəyyənləşdirilib. Bu ölkədə qeydiyyatsız muzdlu məşğulluqdan istifadəyə görə çox sərt cəzalar mövcuddur. Lakin Almaniyada təkcə sahibkarlar deyil, muzdlu işçilər üçün də cərimə nəzərdə tutulur. Məqsədli edilib-edilməməsindən asılı olaraq muzdlu işçilər 2500-5000 avro məbləğində cəriməyə məruz qalır.


Beynəlxalq təcrübədə rast gəlinən mükəmməl mexanizmlərin Azərbaycan şəraitində tətbiqi imkanları analiz edilməklə yanaşı qısa müddətdə problemin həlli üçün bəzi təcili addımların atılması vacibdir. Söhbət hansı addımlardan gedə bilər? Sahibkarların muzdlu işçiyə görə ödədiyi sosial sığorta yükünün (22%) bir hissəsi işçinin üzərinə keçirilə bilər. Çünki sosial sığorta işçiyə lazımdır, sahibkarı yox, onu risklərdən sığortalayır.


Digər bir addım əmək müqavilələrinin icrasına nəzarət edən dövlət qurumlarının işinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi ola bilər. Söhbət ilk növbədə əmək müfəttişliklərinin yoxlamalarının səmərəliliyinin artırılmasından və müqavilələrin icrasına məsul qurumların arasında əməkdaşlığın daha effektiv formalarının tapılmasından gedir. Xüsusilə də əmək müfəttişliklərinin işçi sayı elə planlaşdırılmalıdır ki, hər il fəaliyyətdə olan işəgötürülənlərin müəyyən hissəsini müayinə etmək onların imkanı daxilində olsun. Məsələn, Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2004-cü ildə hazırladığı hesabata görə, orta hesabla il ərzində müayinəyə cəlb olunan işəgötürənlərin 1 müfəttişə düşən sayı Danimarkada 19, Litvada 14, Estoniyada 23, Türkiyədə 67 müəssisə olub. Mütəxəssislər hesab edir ki, il ərzində 1 müfəttişə düşən yoxlanılan müəssisələrin sayı optimal olmalı və işçinin fiziki imkanlarına uyğunlaşdırılmalıdır.


Beynəlxalq Əmək Təşkilatının ekspertləri əmək müfəttişliklərinin fəaliyyətinin effektivliyini təmin edən əsas göstəricilər kimi 1 müfəttişə düşən məşğul əhali sayı və 1 müfəttişə düşən işəgötürən sayı göstəricilərindən istifadə etməyi təklif edir. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, hazırda Azərbaycanda həmin göstəricilərin səviyyəsi dünyadakı orta göstəricilərə uyğundur. Azərbaycanda Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin mərkəzi aparatı və yerli qurumlarının birlikdə 365 nəfər ştatı, o cümlədən 300-dən artıq müfəttişi var. Bu o deməkdir ki, Azərbaycanda 1 müfəttişə düşən məşğul əhali sayı 13 min 600 nəfər təşkil edir. Həmin göstərici inkişaf etmiş ölkələrdən Almaniyada 1000 nəfərdən bir qədər çox, Estoniyada 1300 nəfərdir. Beynəlxalq təcrübədən çıxış etdikdə Azərbaycanda məşğul əhalinin sayı baxımından əmək müqavilələrinə nəzarəti həyata keçirən müfəttişlərin sayı xeyli azdır.


Rövşən Ağayev

Paylaş:
17/5/2018 [14:05]: Olimpiada qalibləri ali məktəblərə imtahansız qəbul olunacaqlar
6/6/2017 [00:50]: Bürclər - 6 İYUN
5/6/2017 [22:06]: İyirmi səkkiz il sonra Naxçıvanda
5/6/2017 [10:36]: İTV-də yeni təyinat
5/6/2017 [10:33]: Ağır vəziyyətdə olan azərbaycanlı nazir Türkiyəyə aparıldı
5/6/2017 [10:29]: Bakıda dəhşətli hadisə: Bardan evə gətirdiyi qadını...
5/6/2017 [10:20]: 26 yaşlı milyarderdən qeyri-adi Ramazan hədiyyəsi - VİDEO
5/6/2017 [10:17]: “Maşın”da növbəti insident
5/6/2017 [10:04]: Azərbaycan elminə ağır itki üz verib - FOTO
5/6/2017 [08:49]: İlanlar həyət və evlərə daraşıb - FOTO
5/6/2017 [08:37]: Saatlı və Qubada ev yanıb
5/6/2017 [08:33]: Putin: “ABŞ bütün dünyada siyasi proseslərə müdaxilə edir”
5/6/2017 [08:28]: Qonşu qadınlar arasında dava
5/6/2017 [08:21]: İki xalaoğlu bıçaqlandı
5/6/2017 [08:18]: Dörd ölkə Qətərlə diplomatik münasibətləri kəsdi
5/6/2017 [01:19]: Dərmandan daha təsirli olan gilas haqqında BİLMƏDİKLƏRİNİZ
5/6/2017 [00:07]: Bürclər - 5 İYUN
4/6/2017 [23:33]: Azərbaycanda qeyri-adi toy karvanı - VİDEO
4/6/2017 [23:10]: Məşhurların siması olduğu şirkət fırıldaqçı çıxarsa...
4/6/2017 [22:54]: Belə uşaqların 86%-ini valideynlər özü “yetim” edir
4/6/2017 [22:42]: Toyda dava düşdü - yaralananlar var
4/6/2017 [22:18]: Azərbaycanda ağır yol qəzası - 6 nəfər yaralandı
4/6/2017 [21:51]: Ağız, tər və sidik qoxuları bu xəstəliklərin XƏBƏRÇİSİDİR
4/6/2017 [21:47]: Qardaş bacısını internetdə satışa çıxardı -Londonda
4/6/2017 [21:41]: Ramazanın 10-cu gününün duası, imsak və iftar vaxtı
4/6/2017 [21:38]: 16 yaşlı qız intihara cəhd etdi
4/6/2017 [20:49]: Sürücülərin nəzərinə: bu yerlərdə parklanma ödənişli olacaq
4/6/2017 [20:14]: Araz Ağalarov: “Biz qənaət etməyi yaxşı bacarırıq”
4/6/2017 [19:53]: Səbəbsiz gülüş bu 4 XƏSTƏLİYİN simptomu ola bilər
4/6/2017 [19:37]: Məhəmməd peyğəmbərdən bəhs edən qalmaqallı film 2 gün sonra televiziyada göstəriləcək
4/6/2017 [19:32]: Bakıda qəribə olay: Xalası ilə xəstəxanaya gedən uşaq yoxa çıxdı
4/6/2017 [19:22]: Hökumət “Tanrıların qızılları”na göz dikdi: Trilyon dollarlıq xəzinə uğrunda MÜHARİBƏ
4/6/2017 [19:03]: Vahid Mustafayevin adı hallanan hadisəylə bağlı Rəsmi açıqlama
4/6/2017 [18:44]: Bakı aeroportunda kuryoz hadisə - Başqasının pasportuyla DSX-dən keçdi
4/6/2017 [18:32]: Göygöldə əcnəbi turistin başına iş gəldi
4/6/2017 [18:28]: Azərbaycanda DƏHŞƏT: Mühərrikin pəri sürücünün qarnını parçaladı
4/6/2017 [16:43]: Polis Vahid Mustafayevin motosiklet karvanını saxladı - FOTOLAR
4/6/2017 [16:11]: Londonun şərqində xüsusi əməliyyat keçirilir
4/6/2017 [15:18]: Natiq Əliyevin vəziyyəti ilə bağlı xəstəxanadan AÇIQLAMA
4/6/2017 [15:00]: Polisin otellərdə nikahsız vətəndaşlara qarşı reydləri barədə yazılara DİN-dən AÇIQLAMA
4/6/2017 [14:41]: “İntihar etməyə gedirəm” yazan uşağın meyiti tapıldı
4/6/2017 [14:35]: Azərbaycan prezidenti Böyük Britaniya baş nazirinə başsağlığı verib
4/6/2017 [14:02]: ABŞ PKK-nın Suriya qolu ilə Rakka əməliyyatına başlayıb
4/6/2017 [13:26]: Çempionlar Liqasının final oyunu zamanı İtaliyada 1000-dən çox insan xəsarət aldı - VİDEO
4/6/2017 [13:07]: Londonda terror aktları nəticəsində ölənlərin sayı artır - VİDEO
4/6/2017 [12:34]: Rusiyanın güllələnərək öldürülənlərin sayı 9 nəfərə çatıb
4/6/2017 [12:09]: İyunun 5-ə HAVA PROQNOZU
4/6/2017 [11:58]: Nazir xəstəxanaya yerləşdirildi
4/6/2017 [11:24]: Dolların iyunun 5-nə olan məzənnəsi
4/6/2017 [11:20]: Sərxoş sürücü ağır qəza törətdi: ÖLƏN VAR
4/6/2017 [10:11]: "Zidan ömrü boyu "Real"da qala bilər"
4/6/2017 [10:00]: London polisi terrorçu olduğu ehtimal edilən üç nəfəri məhv etdi
4/6/2017 [09:53]: Rusiyada 8 nəfər güllələnərək öldürüldü
4/6/2017 [09:48]: Cəbhə xəbərləri
4/6/2017 [09:40]: Tramp Londona yardım təklif etdi
4/6/2017 [09:29]: Manilada kazinoya silahlı basqın: 36 nəfər öldü - VİDEO
4/6/2017 [09:10]: Gürcüstan, Azərbaycan və Türkiyə birgə hərbi təlim
4/6/2017 [09:05]: Göygöl sakini körpüdən yıxıldı
4/6/2017 [09:02]: Magistraturaya qəbul imtahanının ikinci mərhələsi keçirilir
4/6/2017 [08:57]: Londonda terror aktları: 6 nəfər öldü, 30 nəfər yaralandı
4/6/2017 [00:43]: Qeyri-adi hadisə: Göyərçin Putinə "hərbi salam" verdi -VİDEO
4/6/2017 [00:23]: Putin: "NATO-da müttəfiq yoxdur, yalnız vassallar var"
4/6/2017 [00:08]: Bürclər - 4 İYUN
3/6/2017 [23:37]: Pulun yoldan çıxardığı milyarderlər
3/6/2017 [23:15]: İnanılmaz - Körpə qocalıq sindromu ilə doğuldu
3/6/2017 [22:24]: Bakıda onlarla sakin tülkülərin hücumuna məruz qalıb
3/6/2017 [22:15]: 19 yaşlı qızını bıçaqlayıb Azərbaycandan qaçmaq istədi
3/6/2017 [22:09]: Əfqanıstanda qəbiristanlıqda partlayış: 20 ölü
3/6/2017 [21:51]: Sankt-Peterburq sakini iyun ayında donub öldü
3/6/2017 [21:43]: ABŞ-da homoseksual ata "ana" olmağa hazırlaşır
BÜTÜN ARXIV BIR SIRADA

Azərbaycan Respublikasının dünya birliyinə inteqrasiyası, region ölkələri və digər dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi


www.bizimyol.info
saytı "Bizim Yol" qəzetinin
internet ünvanıdır
Təsisçi və baş redaktor:
Bahəddin Həziyev
Veb-redaktor:
Müşfiq Hüseynov
Ünvan: AZ1100, Bakı şəh.,
Mirəli Seyidov küçəsi, 51,
"Arqus" binası
Tel: (+99455) 911 85 15
e-mail: [email protected]