Olimpiada qalibləri ali məktəblərə imtahansız qəbul olunacaqlar
Bürclər - 6 İYUN
İyirmi səkkiz il sonra Naxçıvanda
İTV-də yeni təyinat

İdiokratiya

Bölmə :
Köşə
Yazar :
Gülnarə Rəfiq
Yayım tarixi :
31/7/2015 [21:49]
Baxılıb :
1650 dəfə
Yaxud axmaqlıq daşının kəsilməsi

Orta əsrlərdə belə inam vardı ki, insan axmaqlığının səbəbi başda əmələ gəlmiş daşlardır. Cərrahiyyə əməliyyatı yoluyla bu daşları insan kəlləsindən kəsib çıxarma ayininə onlarla rəssam əsər ithaf edib. Bu mövzu 17-ci əsrin sonuna qədər Niderland rəssamlıq məktəbinin ən sevimli mövzusu olaraq gündəmdə qalmaqdaydı.
 
Kəlləni deşməyə nə var ki?!

Kəllə sümüyündə aparılan əməliyyatı təsdiqləyən çoxlu arxeoloji tapıntılar var. Tapılan kəllələrin sümüyünün düz ortasında deşik olardısa ilk versiya bunun ayinlərlə bağlı olması versiyası səslənərdi. Tapıntılar hətta daş dövrünə aid olurdu deyə bunu başqa cür izah etmək mümkün olmurdu. Bəzən kəsiklərin hansısa kamil formalı kəsici alətlə edildiyi adamın lap gözünə girirdi. Onda əməliyyatın tibbi məqsədlə edildiyi güman edilirdi. Belə faktları oxuyanda əcdadlarımızın nə qədər ağıllı və bilikli, üstəlik bacarıqlı olmasından bir qədər fəxr hissi də keçirirsən. Belə bir əməliyyatın ilk yazılı təsvirini qədim yunan təbibi Hippokrat verib. Alimlər təsdiqləyir ki, cərrahiyyə Mesopatamiyada, Qədim Misir, Persiya, Hindistan, Çində kifayət qədər yüksəklikdə olub və mürəkkəb əməliyyatlar aparılıb. Amma orta əsrlərdə kilsənin, İnkvizisiyanın təzyiqi ilə Avropa görünməz dərəcədə geriləyərək bütün biliklərini itirdi. Yalnız İntibah zamanında qədim sivilizasiyaların bilikləri tədricən geri qayıtmağa başladı. Hətta belə bir ehtimal da var ki, qədim yunan və ərəb əlyazmalarındakı kəllə sümüyü üzərində aparılmış əməliyyatların təsvirlərini oxumuş adamlar düzgün təfsir verə bilməyərək "Axmaqlıq daşının çıxarılması" adlanan böyük bir cəfəng hərəkata təkan veriblər. Fırıldaqçı və dələduzlar bundan çoxlu gəlir əldə ediblər.
 
Başına daş!

Bu mövzuya həsr edilmiş ilk rəsm əsəri İeronim Bosxun "Axmaqlıq daşının çıxarılması" (1475 - 1480) əsəridir. Bu mövzuya müraciət edənlərin ən məşhurlarını sadalayaq: Piter Qüys - "Axmaqlıq daşının çıxarılması" 1545-ci il, Frans Xalsu - "Daşın çıxarılması" 17-ci əsr, Yan van Xemessen - "Axmaqlıq daşının çıxarılması" 1545 - 1550, Marsellus Kofermans - "Axmaqlıq daşının çıxarılması" 1550-1599, Piter Breyqel - "Axmaqlıq daşının çıxarılması, yaxud kəllədə əməliyyat" 1550, Piter Kvast "Daşın çıxarılması əməliyyatı" 1630, Yan Sten - "Cüvəllağı axmaqlıq daşını çıxarır" 1650 - 1660 və s. Başda artıq daşların olmasına ən çox Hollandiyada inanıblar. Holland dilində belə bir ifadə də var: "Başında artıq daşı var". Bu ifadə həmin adamın axmaq olmasına eyham vurur. Bəlkə də ona görə cümləni hərfi mənada anlayanlar düşünürmüş ki, bu "artıq daşları" kəsib götürməklə insanı dərhal ağıllandırmaq olar. Bu təhlükəli əməliyyatı eləməkdə ustalaşmış dəstələr vardı ki, kəndbəkənd gəzib xidmətlərini təklif edirdilər. İnama görə bu daşlar anadangəlmə deyil, yaşam prosesində əmələ gəlir. Yəni kimsə göz qabağında axmaqlaşırsa deməli mütləq onun beynində artıq daşlar əmələ gəlib. Bir növ böyrək, ya da öd kisəsi daşları kimi. 

Bu mövzuya həsr edilmiş ilk əsər, Bosxun rəsmi həm də bu sırada ən məşhurudur. Əsər rəssamın yaradıcılığının ilkin dövründə çəkilmişdir deyə rəssamlıq baxımından o qədər də kamil sayılmır. Amma məna çox dəqiq çatdırılıb. Rəsm tondo, yəni yumru formada çəkilib. Belə forma İntibah dövründə İtaliyada çox məşhur idi. Platon təliminə görə müstəvi üzərində dairə, fəzada kürə formaları ən kamil fiqurlardır. Bosx zamanında dairə dünyanı simvolizə edən fiqur idi. Bununla da rəssam xüsusi qeyd edir ki, bu, ayrıca götürülmüş hadisə deyil və dünyavi miqyasdadır. Simasız, boz bir peyzajın fonunda burda olması heç cür izah edilməyən 4 nəfər və masa yerləşdirilib. Bosxa görə dələduzlar axmaqlığın ayrılmaz bir parçasıdır. Lübbert adlı (şəxsiyyətdən məhrum edilmiş bir kəs deməkdir) adamı üzərində "axmaqlıq əməliyyatı" edilir. Bu rəsmdə başdakı kəsikdən gözlənilən daş yox, zambaq çıxır. Artıq çıxarılmış daha bir zambaq masanın üzərindədir. Orta əsrlərdə zambaq axmaqlıq və sadəlöhvlük simvolu sayılırdı. Əməliyyat edənin başına tərsinə çevrilmiş qıf taxılıb. Yəni ki, bu alət də lazımi qaydada tətbiq edilmir. Əməliyyatı müşahidə edən monax qadınınsa başına kitab qoyulub. Bu da yalançılıq və fırıldaqçılığı simvolizə edir. Axı kitab başın üstündə yox, biliklər başın içində olmalıdı. Başqa bir təfsirə görə başa kitab qoymaq axmaqlıqla üzləşəndə kitabların da lazımsız olduğunu bildirir. Əsərin fonuna diqqət yetirsən çox uzaqda, arxada dar ağacını da görərik. Bosxun əsərlərində cəza alətləri bu dünyanın şərini simvolizə edir. Bu əsərin zamanında çox məşhur olduğunu ehtimal edirlər, çünki buna mənzər kompozisiya və eyni adda onlarla rəsm əsəri yarandı. Bu mövzuda çəkilmiş bütün rəsm əsərlərində ən təsirli məqam öz axmaqlığından heç olmasa bu yolla qurtula biləcəyinə inanan "xəstə" obrazıdır. 

Dələduzlar axmaqlığın ayrılmaz bir parçasıdır

İntibah dövrünün rəssamları ağıl, gözəllik, kamillik, harmoniyanı vəsf etsələr də Bosx əsərlərində dünya xeyir və şərin, ağıl və axmaqlığın, mənəvi və cismani istəklərin toqquşması, qarşıdurması, mübarizə meydanı  kimi təsvir edilir. Cədugərləri tonqalda yandıran, fasiləsiz müharibələr, aclıq, xəstəliklər, qəddarlıq zamanının rəssamı üçün başqa cür ola da bilməzdi. Onun simvolik dili, cin-şeytanlı, fantastik, xəlq məsəlli, deyimli dünyası dini xurafat içində yaşayan xalq üçün çox anlaşıqlı idi. Sənət biliciləri Bosxun bu mövzuda daha bir əsərini "Axmaqlar gəmisi"ni yaxşı tanıyırlar. Belə baxanda bir gəmi axmağın toplaşıb mahnı deməsi kəllədən axmaqlıq daşını kəsib çıxarmaqdan daha təhlükəsiz görünə bilər. Nə olacaqmış? Bir gəmiyə bəyəm nə qədər axmaq sığışar ki? Uzaqbaşı beş-on dənə. Amma hamı da bilir ki, bu axmaqlıq deyilən mərəzin yer üzündə fırtına kimi yayılmaq adəti də var.
 
Təpəsi deşilməmişlər

Son zamanlar axmaqlığı yüngül çatışmazlıq sayan bizlər onun efirdən, televiziya, radio, saytlardan şiddətli təzyiqnən üstümüzə şığıdığını görürük. Sosial şəbəkə və informasiya bolluğu prosesin bütün dünyada getdiyini müşahidə etmək imkanı yaradır. Biri bir axmaqlıq edib fotosunu çəkib paylaşan kimi altında ondan da axmaq şərhlər çələngi bir göz qırpımında yaranır. Sanki axmaqlıq müsabiqəsində yer tutmaq üçün itələşirlər. Kiminsə tumanı düşür gündəyməzini havaya verir, kiminsə körpəsi yuxulayıb sıyığın içinə baş vurur, kimsə təpəsi üstə çaxılıb minlərlə adamı güldürür.  Onlar Bosxun təpəsində deşik açdırmış sadəlöhv axmağından daha çevik və daha təhlükəlidirlər. Bütün bu qaynaşan fonda ağıllı görkəm alıb, mentalitet adlı qalxana sərilib absurd təkliflər verənlər lap "ağlamalı" görünür. Siz şortikinizi geyməyinizdə olun. 

Heç kim ölkəsini vəhşi və axmaq insanların yaşayış yeri kimi görmək istəmir. Obyektiv olmağa çalışıb özümüzə axmaq desək dünya mədəni irsinə verdiyimiz miras gözümüzü tutar. Amma bu boyda axmaqlıq selinin mənbəyini araşdırıb tapmaq da çətin olur. Prosesin qonşu ölkələrdə də təkrarlandığını müşahidə etmək bir qədər təskinlik verir. Ola bilərmi ki, orta əsr kriteriləriylə düşünənlər yüksək kürsülərdə uzun müddət duruş gətirə bilsin? Millət bu qədər niyə axmaqlaşdı? Bu məsələdə məmur və siyasətçilərin rolu nə qədərdir? Bu qəbildən olan suallara dəqiq cavab tapmaq üçün böyük bir tədqiqat, sosial araşdırma və sorğular aparmaq gərəkdir.
 
Axmaqların ağıllılar  hesabına yaşaması rahatlaşıb

"Yer kürəsinin sərhədləri var, amma insan axmaqlığı hüdudsuzdur!" deyən Qustav Flober bu fikirdən lap dəli olurdu. Şairə Luiza Koleyə məktublarında müasirlərinin axmaqlıqlarından yazmaqdan yorulmurdu. Orta təbəqə də, məruzələr deyən akademiklər də gözündə axmaq görünürdü. Bu maniyaya möhkəm aludə olmuş yazıçı ömrünün sonuna yaxın nəsə "Axmaqlıq ensiklopediyası" adlana biləcək toplum tərtib eləmişdi. Burada minlərlə axmaqlıq nümunəsi vardı. Əgər deyinməkdən üzülmüş Flober 58 yaşında ölməsəydi, bu ensiklopediya çoxcildli silsiləyə çevriləcəkdi. Yəni ki, axmaqlığın miqyasını, təhlükə zonasını, zədələmək imkanlarını tədqiq etməkdən bəri başdan imtina etmək daha yaxşıdı. 

Bu gün intellekt göstəricisi İQ hesablamaları real durumu göstərmir. Çünki yüksək göstəricisi ilə bərabər mahiyyətcə axmaq olan adamlar var. Yer üzündə baş verən bütün kataklizmlərin, müharibələrin, çevrilişlərin, iqtisadi böhranların səbəbkarları yüksək intellekt sahibləri deyildimi? Ağıllı adamlarınsa əksəriyyəti bədbin, fiziki cəhətdən zəif, intihara meylli olur, bunu da danmaq olamaz. Belə bir göstərici də var ki, intellekti yüksək olar insanlar müharibə şəraitində daha çox məhv olur. Əgər axmaqlıq pisdirsə, ağıllı və intellektli olmaq yaxşıdırsa niyə bu təkamül yolunda ən vacib həlledici məqama çevrilmir. Bəlkə sivilizasiya bizi bəzi cari məsələlərin həllini hazır verməklə beynimizin işə salınması mexanizmində ətalətlilik yaradıb? Keçmişdə ağıllı olmayan insanların salamat qalıb genini gələcək nəsillərə ötürmək imkanı çox az olurdu. Bəzi alimlər düşünür ki, eramızdan əvvəl yaşamış adamlar bu günümüzə düşsəydi ən işıqlı, zəkalı adamlar sayılardı. Cəmiyyət korporativləşdikcə axmaqların ağıllılar hesabına yaşaması rahatlaşıb. Hamı, axmaq da, ağıllı da sivilizasiyanın bəhrələrindən yararlanıb maneəsiz artıb törəyir. İdeokratiya adlanan bu nəzəriyyəyə görə gələcəkdə insana ağıllı olmaq heç gərək olmayacaq. Ola bilər ki, bu gün intellekt testlərindən yüksək nəticə yığmış birisi 18 əsrdə yaşamış sui qəbiləsi hindusunun tərtib etdiyi sadə testləri keçə də bilməsin.

Flober də əmin idi, hətta alimlər də öz axmaqlığı mövzusunda danışmağa hələ ki, hazır deyil. İntellekt də axmaq ola bilərmiş! Tədqiqatlara inansaq, adamı ağıllı olmaqdan yayındıran ən həlledici faktor emosiyalardır. Dərd və narahatçılıq beyinin operativ, yəni əməliyyat yaddaşını elə gücə salır ki, insan ətraf dünyanı az qala görmür. Bu faktı biləndən sonra ağlamalı, detektiv, qorxulu filmlərin, başqalarının mənfi emosiyalarını meydana çıxaran tok-şouların xalqın axmaqlaşma prosesində oynadığı rolu anlamaq çətin deyil. Əgər sənin öz problemlərin azdırsa, başqalarının dərd-sərini yaşayıb əsl mahiyyətindən uzaqlaşa da bilirsən. 

"Məni axmaqlıq idarə edir"