Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyinin S-400 sistemləri ilə bağlı son bəyanatı ilk baxışdan yeni siyasət dəyişikliyinin əlaməti kimi görünə bilər. Lakin mövcud məlumatlar nəzərə alındıqda, bunun Türkiyənin müdafiə strategiyasında köklü dəyişiklik yaratdığını söyləmək hələ tezdir.
Bu açıqlama daha çox Ankaranın son illərdə həyata keçirdiyi çoxşaxəli xarici siyasət kursunun davam etdiyini göstərən nəzarətli mesaj kimi qiymətləndirilməlidir.
Türkiyənin S-400-lərlə bağlı qərarı heç vaxt sadəcə hava hücumundan müdafiə sistemi əldə etməklə bağlı olmayıb. Zaman keçdikcə bu məsələ NATO-nun təhlükəsizlik arxitekturası, ABŞ ilə müdafiə münasibətləri, Rusiya ilə strateji dialoq və Türkiyənin müdafiə sənayesinin inkişaf hədəfləri ilə kəsişən çoxölçülü bir məsələyə çevrilib. Buna görə də bu gün verilən hər bir açıqlama həm texniki, həm də diplomatik və geosiyasi mesajlar ehtiva edir.
Son illərdə Türkiyənin xarici siyasəti birqütblü təhlükəsizlik yanaşmasından daha balanslı və çoxşaxəli yanaşmaya keçidi nümayiş etdirir. Ankara NATO-nun əsas üzvlərindən biri kimi öhdəliklərini qorusa da, enerji, ticarət, turizm, Qara dəniz təhlükəsizliyi və regional böhranlar daxil olmaqla bir çox istiqamətdə Rusiya ilə əməkdaşlığını davam etdirir. Buna görə də S-400 məsələsinə yalnız "Qərbdən uzaqlaşmaq" və ya "Rusiyaya yaxınlaşmaq" prizmasından baxmaq mövcud xarici siyasət reallığını tam əks etdirmir.
Eyni zamanda Türkiyə ilə ABŞ arasında F-16 tədarükü prosesində əldə olunan irəliləyiş və NATO çərçivəsində davam edən əməkdaşlıq Ankaranın Qərblə münasibətlərini qorumaq niyyətində olduğunu göstərir.
Rusiya ilə Akkuyu Atom Elektrik Stansiyası, TürkAxını layihəsi və iqtisadi əlaqələr üzrə davam edən əməkdaşlıq da göstərir ki, Ankara Moskva ilə münasibətləri tamamilə kəsmək niyyətində deyil.
Türkiyənin əsas məqsədi iki güc mərkəzindən birini seçmək deyil, milli maraqları prioritet hesab edən çoxşaxəli və balanslaşdırılmış xarici siyasət yürütməkdir. Bu yanaşma son illərdə Ankaranın xarici siyasətində aydın şəkildə müşahidə olunur.
Müdafiə siyasəti də bu konsepsiyaya uyğun formalaşdırılır. Türkiyə xaricdən silah tədarükü ilə yanaşı, SİPER, HİSAR, KAAN və digər milli layihələr vasitəsilə yerli müdafiə potensialını gücləndirməyə çalışır. Buna görə də S-400 sistemi Türkiyənin müdafiə arxitekturasının yeganə müəyyənedici elementi deyil, daha geniş transformasiya prosesinin tərkib hissəsidir.
Ankara həm NATO ilə münasibətlərini, həm də Rusiya ilə strateji əməkdaşlığı qorumaq üçün diplomatik manevr imkanlarını saxlamağa çalışır. Bu baxımdan, mövcud açıqlamaları yeni dövrün başlanğıcı kimi deyil, Türkiyənin balans siyasətini davam etdirmək iradəsinin ifadəsi kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı. Prosesin gələcək istiqamətini isə bəyanatlardan daha çox S-400 sistemlərinin taleyi ilə bağlı atılacaq konkret addımlar və Türkiyənin ABŞ-la müdafiə sahəsində aparacağı danışıqlar müəyyən edəcək.
S-400 məsələsində qeyri-müəyyənlik Ankaranın strateji çevikliyini göstərir.
Türkiyənin S-400 məsələsində sərgilədiyi qeyri-müəyyən mövqe həm diplomatik, həm də geosiyasi baxımdan mühüm mesajlar daşıyır.
Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin müdafiə və təhlükəsizlik siyasəti ilə bağlı bəyanatları təkcə texniki deyil, həm də diplomatik və geosiyasi məna daşıyır. Türkiyənin S-400 məsələsinə yanaşması da bu çərçivədə qiymətləndirilməlidir.
S-400 sadəcə hava hücumundan müdafiə sistemi deyil. Bu məsələ Türkiyənin NATO üzvlüyü, ABŞ ilə müdafiə münasibətləri, Rusiya ilə əməkdaşlığı və regional təhlükəsizlik balansı ilə birbaşa əlaqəlidir. Buna görə də bu mövzuda verilən açıqlamalar Türkiyənin çoxşaxəli xarici siyasət konsepsiyasının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir.
Bu gün beynəlxalq sistem Soyuq müharibə dövrünün sərt bloklaşmasından fərqli olaraq çoxqütblü quruluşa doğru inkişaf edir. Belə şəraitdə orta güclər yalnız bir mərkəzə bağlanmaq əvəzinə, müxtəlif aktorlarla paralel münasibətlər qurmağa çalışırlar. Son illərdə Türkiyə də milli təhlükəsizlik qərarlarını məhz öz strateji prioritetlərinə uyğun şəkildə formalaşdırmağa üstünlük verir.
Bu baxımdan S-400 ətrafında saxlanılan qeyri-müəyyənlik Ankaranın müdafiə siyasətini xarici təzyiqlərlə deyil, öz təhlükəsizlik ehtiyacları əsasında müəyyən etdiyini göstərən mesajdır. Digər tərəfdən, bu mövqe Türkiyənin nə Qərbdən uzaqlaşmaq, nə də Rusiya ilə tam uyğunlaşmaq istəmədiyini nümayiş etdirir.
Ankara NATO qarşısındakı öhdəliklərini yerinə yetirməklə yanaşı, enerji, ticarət, turizm və regional böhranların idarə olunması kimi sahələrdə Rusiya ilə əməkdaşlığını da davam etdirir. Ukrayna müharibəsi dövründə yürüdülən siyasət bunun ən konkret nümunələrindən biridir.
Türkiyə Ukrayna ilə münasibətlərini qoruyarkən, eyni zamanda Moskva ilə diplomatik əlaqələri saxlayıb, Taxıl Dəhlizi Sazişi və əsir mübadiləsi kimi proseslərdə vasitəçi rolunu oynaya bilib.
Beynəlxalq danışıqlarda dövlətlər bütün alternativləri əvvəlcədən tükəndirmək əvəzinə, onları masada saxlamaqla daha geniş fəaliyyət imkanları əldə etməyə çalışırlar. Türkiyənin S-400 məsələsində qəti mövqe açıqlamaması da həm Vaşinqton, həm də Moskva ilə münasibətlərdə bu strateji çevikliyi qorumağa xidmət edir.
Bundan əlavə, məsələ yalnız xarici siyasətlə məhdudlaşmır. Son illərdə Türkiyə SİPER, HİSAR və KAAN kimi milli layihələrlə uzunmüddətli perspektivdə xarici asılılığı azaltmağı hədəfləyir. Buna görə də S-400 məsələsi təkcə mövcud sistemin istifadəsi ilə deyil, həm də Türkiyənin gələcək hava hücumundan müdafiə arxitekturasının necə formalaşacağı ilə birbaşa bağlıdır.
Türkiyənin S-400-ə yanaşması konkret bir ölkəyə ünvanlanmış mesajdan daha çox, Ankaranın çoxşaxəli xarici siyasət strategiyasının təzahürüdür.
Ankara həm Qərb müttəfiqləri ilə münasibətlərini qorumağa, həm də Rusiya ilə strateji və iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirməyə çalışır. Buna görə də S-400 məsələsindəki qeyri-müəyyənlik qətiyyətsizlik kimi deyil, dəyişən beynəlxalq sistemdə diplomatik manevr imkanlarını geniş saxlamaq və milli maraqları prioritetləşdirən balans siyasətini davam etdirmək cəhdi kimi qiymətləndirilməlidir.
Mehmet Gökhan ÖzçubukçuDiplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti, Türkiyə
